Çerkes Dansları

Müziğinin Dünü Bugünü 

Bölge ülkesinin güzelliğinin sadece yüksek dağlar, bereketli geniş ovalar, gür ormanlar ve akarsulardan kaynaklanmadığını, bu ülkeyi güzelleştirilen, zenginletirilen önemli bir unsurun burada yaşayan insanlar olduğunu, geçtiğimiz yüzyıllarda ülkemizi ziyaret eden gezginlerin yazdıklarından anlamamız mümkündür. Bu mekan ve burada yaşayan insanların güzelliği ile uyumlu büyük bir Çerkes kültürünün bu topraklarda yaşadığını, sözünü ettiğimiz gezginler önemle dile getirmişlerdir. Tabi ki bu gezginler sıradan insan değillerdi. Çoğu yüksek tahsilli ve bilgili insanlardı.Çerkes halkının el sanatlarını, danslarını gördüklerinde, müziğini dinlediklerinde, bu sanatlardaki güzelliği ve estetiği anlayabilecek ve anladıklarını da çok iyi bir şekilde anlatabilecek insanlardı.Emidio Dortelli D’Askoli 1624-1634 yıllarında, Count Jean Potocki 1797 yılında yurdumuzda (Adıgey) bulunmuş, Taitbout de Margny 1818-1824 yıllarında ülkemizi gezmiş; Frederic Dubois de Montpereux 1833 yılında, James Stanislaus Bell 18371839 yıllarında Çerkesler’le birlikte yaşamış gezginlerdir. İsmini saydığımız bu gezginler Avrupa’nın değişik ülkelerinden Adıgey’e gelmiş eğitimli insanlardı. Adıgey’i gezen gezginler sadece bu ismini saydığımız Avrupalı gezginlerden ibaret değildir. Rusya’nın bir çok yüksek tahsilli insanı da Adıge kültürü ile tanışmıştır. Bunlar arasında Rus ordusunda görev yapan yüksek rütbeli bir asker olan General İ.Blaramberg, N.Dubroving, L.Lopatinski ve başkaları da bulunmaktadır. Yukarıda adlarını saydığımız gezginlerin aldığı notlardan da anlaşılacağı gibi Adıgeler büyük bir kültür ve zengin bir folklora sahiptir.Geçmiş uzak yüzyılların birikimini ateşli ve fırtınalı yıllarını aşıp günümüze ulaşan güzellikleri kendi gözlerimizle de görmüyor muyuz? Bu güzellikleri yaratan sanatçılar gerçekte sanatlarını üzerinde icra ettikleri ürünlerinin sadece işe yarar birer el yapımı araç-gereç olarak kullanılmasından çok; onların görünüşleri itibariyle de estetik birer sanat eseri olmalarını amaçlamışlardır.Değişik müzelerde bulunan farklı çizgi ve motiflere süslenmiş altın ve gümüş silahlar, her eserdeki farklı çizgi ve süslemeleri ile el yapımı eserler bizim bu sözlerimizi kanıtlamaktadır. 19.yy. ın ilk yarısında yaşamış ünlü ve eğitimli bir Adıge olan Han Ceri’nin notları bu düşüncelerimizi pekiştirmektedir.Han Ceri bir yazısında şöyle der; “İran, Türkiye ve diğer Asya ülkelerinde çok güzel el yapımı silahları üstün ve benzersiz şekilde süslenmiştir.17.yy.da yaşamış M.Peyssonnel de bu konuda şunları söylemiştir;”Adıgeler’in el yapımı kumaşlarını görünce bunların Fransa’da üretildiğini sandım.” Bu sözler Adıgeler’in yüzyıllar önce bile dünya görüşleri ve düşünceleri ile Avrupa’nın en ileri halklarından geri kalmadığı,onlarla aynı düzeyde oldukları düşüncesini uyandırır.Yaşayış tarzlarının büyük bir kültürle bezendiğini anlatır.Adıgeler’in zengin kültürü müzik kültürlerine de yansımıştır. Müzik, Adıge halkının yoldaşı olmuş, acısını paylaşmış, sevincine ortak olmuştur. Halkın tarihinin ve tecrübelerinin yüzyıllar boyunca toplumun yaşadığı olayların yeni nesle ulaştırılmasında en önemli araç olarak ortaya çıkmıştır. 

1869 yılında Terske Vedomost’da yayımlanan “Adıge Şarkılarının Karakteristiği” adlı makalede bu konuda şöyle yazmaktadır: “Adıge halkının, şarkılarından başka hiç bir kültürel değeri olmasa da halkın yaşantı ve varlığını yalnız bu şarkılardan anlamamız mümkündür” Bu sözlere katılmamak imkansızdır. Adıge halkının tarihi ve kültürel varlığı, düşüncesi, idealleri ve dünya görüşü şarkılarına gerektiği şekilde yansımıştır.Güzel huylu ve derin bir toplumsal terbiyeye sahip olan bir kızın, ismi unutulmasın ve herkes onu örnek alsın diye adı şarkılara konu edilir., esin kaynağı olurdu.”Hatramme Ya Paq” adlı şarkı bu tür şarkılara bir örnektir. Bu şarkı Nethuace köyünde bestelenmiştir. Hatram ailesinin Paq ismindeki güzel huylu kızı için methiyeler içeren şarkı, günümüze kadar ulaşan toplumsal içerikli eski bir şarkıdır. Bu şarkının sözlerinden bir kaç satır alalım. 

Hatramların güzel kızı Paq 

Tahta takunyayla gezinir 

Misafirhanesi dolu olan Paq 

Altın işlemeli elbise giyinir 

Parmakları iğneye şarkı söyletir 

O İstanbul tüfeği gibi hızlıdır 

Teni kuştüyü yumuşaklığında Geyik boyunlu güzel Paq’ın 

Olgun kızdır benim güzel Paq’ım 

Genç olsun, yaşlı olsun herkes isminin şarkıya konu olmasını en güzel hediye olarak kabul ederdi. Adıge insanı için en onursuz davranış olan korkaklık olgusu ile birlikte şarkılara konu olmak kadar utanç verici bir şey daha olamazdı. Adıgeler, mertlik ve kahramanlığın gerekli olduğu yerde korkaklık göstererek şarkılara konu olmak ve korkaklıkla birlikte anılmak kadar onursuz bir durumun olamayacağını düşünürler.Onurlu bir Adıge, kahramanlığın gerektiği zamanlarda korkmadan kararlı bir şekilde, olaya sırtını dönmeden, gerektiğinde olayların içinde olmaya her an için hazır olmalıdır. Adıge tarihinde bu tür davranışlara verilecek örnekler çoktur:1843 yılında Kafkas Savşları sırasında Pşıze ve Labe ırmaklarının birbirine karıştığı yerde bulunan Hatğujukuaye Köyü yakınlarında Adıge Süvari Birlikleri ile düşman süvarileri karşı karşıya gelirler.Bu savaş Ferze deresine yakın bir yerde olduğu için savaşın adı da Ferzepe Zavo (Ferze Önü Savaşı) diye anılır. Savaş sona erdiğinde ağıtlar yakılır. Bu ağıtlardan biride Ferzepe Wored’dir. Bu şarkı savaşta kahramanlık gösterenlerin anısına bestelenmiştir.Bu savaş sırasında Çeçanekho Ç’emguye, Hatğujukuaye köyünde değildi. O sıralar İstanbul’da bulunmaktaydı. Amacı İstanbul’da mal mülk edinip oraya yerleşmekti. Döndükten sonra savaşa bulunamayışının kendi elinde olmayan bir takım nedenlerden kaynaklandığını, bu yüzden savaşın ansına bestelenen şarkıda kendi ismine yer verilmemesini üzüntü ile karşıladığını bir toplantıda dile getirdiğinde :”Sen İstanbul’da gününü gün ederken adının şarkıda anılması mümkün mü?” cevabını alır. Bu söz Çeçanekho Ç’emguye’nin oldukça zoruna gider. Kısa süre içinde 30 atlı toplar ve Pşıze ırmağının diğer tarafındaki düşmanla savaşarak onu ortadan kaldırır. Çeçanikho’nun gösterdiği bu kahramanlık daha önce bestelenmiş olan şarkıya şu şekil geçer: Kır atın ne güzel dans ediyor--- Ferzepe Savaşını arzuluyor--- Habe önünde kanı su gibi akıtıyor. Adıgeler’in dünya görüşleri berrak bir düşünce ile birlikte şarkılarında gerekli olan yeri alır. Özgürlüğü korumanın akla ve cesarete ihtiyaç duyduğunu, bunun esin kaynağının da gerçek hümanizm olduğunu Adıge şarkılarını dinlediğinizde iliklerinize kadar duyumsarsınız.